Tỉ lệ vàng

Khi đặt vấn đề mỹ thuật, hẳn các bạn đã từng nghe nói đến tỉ lệ vàng (golden ratio). Trong các lớp Mỹ thuật, mình đoán là mọi người đều được học về tỉ lệ vàng. Dĩ nhiên, khía cạnh Mỹ thuật của Bonsai cũng không thể không đặt vấn đề này.

  • Thế thì tỉ lệ vàng là gì?
  • Liệu có cần áp dụng tỉ lệ vàng cho Bonsai?

bsvuhongbvdkhb
Tỉ lệ vàng chẳng qua là cái công thức tương đối nó được sinh ra nhằm phục vụ cho cái cân đối hài hòa cho thẩm mỹ. Vì thế 1 tác phẩm bonsai cần phải có sự cân đối hài hòa của cây về độ lớn nhỏ, về khoảng cách, nét tự nhiên… giữa (thân, cành, bộ tán), giữa cây và chậu. Chúng ta có thể phá vỡ tỉ lệ đó mà vẫn đạt được yếu tố cân đối, hài hòa, tự nhiên 1 cách có thẩm mỹ là ok rồi ạ.

Qua ý kiến của bạn bsvuhongbvdkhb, mình không nghĩ như bạn.

Tỉ lệ vàng không phải là chuyện con người sáng chế ra!

Tỉ lệ vàng là chuyện của thiên nhiên. Con người chỉ làm một việc đơn giản là quan sát thiên nhiên. Quan sát riết thấy hay quá, thế là người ta tổng kết tất cả những quan sát lại và rút ra được kết luận là một con số. Từ đó, người ta áp dụng con số này (gọi là số phi tiếng Hy-Lạp) cho rất nhiều phương diện, đặc biệt trong hội họa và kiến trúc.

Tỉ lệ vàng
Tỉ lệ vàng

Tỉ lệ vàng

Sau nhiều tính toán, đo đạc, người ta thấy số phi thế này:

Nghệ thuật Bonsai

Làm tính chia ra thì thấy số phi này có một tỷ số lẻ.

Số phi: φ = 1,618033988749859….., gọi tắt là 1,618 cho tiện.

Tức là nếu bây giờ bạn có một khúc cây dài 8 mét, bạn muốn cột một cái vòng vàng vào khúc cây ở khoảng nào trên đó mà mắt bạn nhìn cảm thấy dễ chịu nhất.

Rất dễ, bạn lấy 8 mét chia cho 1,618 bạn sẽ được con số 4,9443757…

Treo nơVậy là bạn cứ việc gắn cái vòng vàng vào chỗ cách đầu khúc cây đoạn 4,9443757 mét (thường ta lấy tròn là 5 mét cho tiện). Thế là bạn sẽ có một điểm (là cái vòng vàng) phân chia khúc cây làm hai đoạn. Và điểm phân chia này nhìn rất dễ chịu.

Bạn nhìn lại hình sẽ thấy khúc cây gồm hai đoạn ab. Nếu bạn lập cái công thức như mình viết ở trên bạn sẽ thấy ngay a/b=4,95/3,05 = 1,618 (lấy tròn).

Thành thử vấn đề là: tại sao bạn để cái vòng ở đoạn 5 mét tại cái khúc cây 8 mét ấy bạn thấy dễ chịu?

Đó là do thói quen mà thôi!

Tại sao thói quen?

Vì ở ngoài thiên nhiên có rất nhiều thứ được cấu tạo theo cái tỉ lệ ấy. Và rồi con người học từ thiên nhiên cũng đã “ăn cóp” cái tỉ lệ ấy vào đủ thứ trên đời. Từ xây Kim Tự Tháp đến Nhà thờ, Đền thờ… và ngay bây giờ, những hàng hóa nổi tiếng cũng dựa trên tỉ lệ ấy. Vì tỉ lệ đó làm cho mắt người xem dễ chịu!

Ai bày ra cái tỉ lệ đó?

Chuyện đó thì mình không rõ. Chỉ nhớ mang máng là có cái ông tên là Leonardo de Pisa (mà người ta gọi ông ta là Fibonacci), sau khi đọc một số sách vở về Toán học của người Ấn Độ có nói về mấy con số đặc biệt: cứ số này là kết quả của 2 số trước nó cộng lại. Thế là ông Leonardo de Pisa mới đi nuôi thỏ để kiểm nhận lại vấn đề. Tại vì thỏ nó đẻ nhanh lắm.

Ông Leonardo mới thấy thế này, hễ mà có 1 cặp thỏ (1 trống + 1 mái) thì sau khi được 1 tháng tuổi, chúng đã bắt đầu phối. Thêm một tháng nữa là con mái sinh được 1 cặp thỏ con. Qua cuối tháng thứ 3, cặp đầu tiên lại sinh được 1 cặp nữa. Còn cặp được sinh đầu tiên sẽ bắt đầu phối. Cuối tháng thứ tư, cặp đầu tiên sinh thêm 1 cặp. Cặp được sinh đầu tiên (mới phối tháng trước) sinh thêm một cặp nữa.

Tổng kết lại là thế này:

Đầu tháng 1 1 cặp thỏ sơ sinh A = 1 cặp
Cuối tháng 1 1 cặp thỏ A tròn tháng tuổi, bắt đầu phối = 1 cặp
Cuối tháng 2 cặp thỏ A đẻ thêm 1 cặp B = 2 cặp
Cuối tháng 3 cặp thỏ A đẻ thêm cặp C, cặp B 1 tháng/phối = 3 cặp
Cuối tháng 4 cặp A đẻ cặp D, cặp B đẻ cặp E, cặp C 1 tháng/phối = 5 cặp

tho

Cứ thế, cuối cùng ông Leonardo de Pisa (Fibonacci) tìm ra dãy số:

1, 1, 2, 3, 5, 8, 13, 21…..

Tức là cứ số này là tổng số của 2 số trước nó.

Thế rồi cũng đâu khoảng đó lại có cái ông Lucas cũng tìm ra dãy số na ná như vậy vì ông ta khởi đầu khác với ông Leonardo. Dãy số của ông Lucas là:

1, 3, 4, 7, 11, 18, 29……

Sau này, người ta tổng hợp hai dãy số của hai ông này lại để giải thích một số kiến trúc ngoài thiên nhiên. Thí dụ như kiến trúc của hoa cúc trên đế hoa.

Tỉ lệ vàng
Tỉ lệ vàng

Giải thích cách kiến trúc quả Thông:

Tỉ lệ vàng

Số đường xoắn ốc theo chiều trái 8, theo chiều phải 13.

Nhưng thực sự áp dụng nhiều hơn thì người thường nhắc tới dãy số của ông Leonardo de Pisa gọi là dãy số Fibonacci (Fibonacci sequence). Đặc biệt là trong phép giải thích kiến trúc trôn ốc.

Tỉ lệ vàng

Tỉ lệ vàng
Tỉ lệ vàng

Cây tỉ lệ vàng
Lá tỉ lệ vàng

Từ dãy số Fibonacci người ta đã tìm ra con số phi và gọi đó là tỉ lệ vàng. Từ số phi này, người ta sáng chế ra biết bao nhiêu đồ dùng, vật dụng cho đời sống hàng ngày có kích thước tỉ lệ dễ chịu. Ngay như những logo, mô hình kiền trúc… hiện nay cũng vẫn đang được thiết kế dựa trên tỉ lệ vàng. Có điều khi bạn nhìn chúng hiện diện, bạn chỉ thấy chúng khá thuận mắt, không có cảm giác khó chịu. Vì thế, hình ảnh của những món đồ này sẽ tồn tại khá bền trong tâm trí bạn.

Như thế là nhà thiết kế đã thành công lớn!

Tỉ lệ vàng

Bạn thử thực tập, nhìn vào huy hiệu của hãng Toyota xem họ có xử dụng tỉ lệ vàng không nào?

Tỉ lệ vàng

Nếu bạn muốn nhanh có tỉ lệ vàng trong các khoảng cách thì có thể tạm dùng dãy số của Fibonacci như hình trái dưới đây, còn bạn muốn chính xác thì có thể vẽ như hình phải:

Tỉ lệ vàng

Thí dụ bạn có một cây chiều cao AB (ở đây dùng 8 đơn vị cho dễ thấy).

  • Bạn vẽ một vòng tròn tâm B (mũi tên 1), bán kính bằng 1/2 AB.
  • Vòng số 1 gặp trục Bx (thẳng góc với AB) tại điểm C.
  • Vẽ vòng số 2 tâm C (mũi tên 2), bán kính CB, gặp AC tại E.
  • Vẽ vòng số 3 tâm A, bán kính AE (mũi tên 3) gặp AB tại F.

Điểm F chính là điểm phân chia AB theo tỉ lệ vàng.

(Bạn sẽ thấy điểm F rất gần với điểm ở đơn vị 3.)

Từ khi sinh ra đến nay, mắt bạn đã quen nhìn các món đồ ở tỉ lệ vàng, cho nên khi một tác phẩm nghệ thuật có tỉ lệ lệch với tỉ lệ vàng nhiều quá mà không có lý do đặc biệt giải thích, bạn sẽ thường cảm thấy khó chịu nhưng không biết tại sao.

Áp dụng vào nghệ thuật Bonsai cũng vậy thôi!

Nếu chưa quen với tỉ lệ giữa các khoảng, bạn có thể dùng thước đo để xác định ví trí tạo tỉ lệ vàng. Nhưng khi đã quen (người ta thường gọi đó là: có mắt mỹ thuật) người ta chỉ ước chừng là đủ.

Chuyện này cũng y hệt như người đầu bếp. Lúc mới học nấu nướng, đầu bếp học nghề sẽ dùng muỗng, dùng cân để cân đo đong đếm các thứ gia vị, phụ gia… lúc hoàn thành món ăn thì thường là không dở nhưng chưa chắc đã ngon miệng. Khi đã thành danh “ông đầu bếp”, ông ta không đong đếm bằng muỗng bằng cân, đong bằng mắt bằng miệng, bằng đầu ngón tay và món ăn ông ta làm thường là ngon miệng!

Nói vậy để bạn hiểu: tỉ lệ vàng là điều cần thiết phải biết và nên áp dụng cho thật quen. Đến khi đã quen, bạn sẽ biết khi nào nhích qua, khi nào nhích lại thì sẽ hợp hơn, sẽ có nét mỹ thuật hơn hoặc là sẽ đúng điều bạn muốn truyền đạt hơn.

Dĩ nhiên, cũng như nấu ăn. Thức ăn mặn muối thì chả mấy ai thích dù là muối thật cần thiết (mình đã có thời gian thèm muối phát điên). Cho nên xử dụng tỉ lệ vàng mà biết gia giảm thì mới thực sự là nghệ thuật. Còn không, sẽ chỉ là kỹ thuật.

Tóm tắt

Tỉ lệ vàng là lối kiến trúc của thiên nhiên. Mắt chúng ta từ khi mới sinh ra, bắt đầu tiếp xúc với thiên nhiên, đã vô tình tiếp xúc với thiên nhiên nên tiêm nhiễm nét đẹp thiên nhiên với tỉ lệ kiến trúc dựa trên số phi và dãy số “Fibonacci Sequence” mà không biết.

Nên chi, một hình ảnh nào đó do con người sáng tạo, chúng ta cảm thấy chướng mắt mà không lý giải được tại sao, thì đó chính vì “bộ não” của chúng ta đánh giá “hình thái sự vật qua kiến trúc thiên nhiên tức là qua tỉ lệ vàng” vốn đã hình thành trong chúng ta từ nhỏ.

Cho nên, nếu bạn nào muốn đi tới đích mỹ thuật là nét đẹp tự nhiên của thiên nhiên thì xin nhận biết và biết cách xử dụng số phi một cách mềm dẻo. Đừng gạt bỏ bỏ nó. Nếu gạt bỏ số phi, bỏ kiểu kiến trúc thiên nhiên, có thể bạn không còn biết dựa vào đâu để thiết kế mẫu hình mỹ thuật.

Vấn đề của những người mới tiếp cận mỹ thuật là: xử dụng chính xác tỉ lệ vàng để tạo nét mỹ thuật căn bản. Có thể chưa đẹp lắm, nhưng ít nhất không chướng mắt.

Sau đó, với thời gian, với kinh nghiệm sống và kiến thức qua nhiều giao tiếp với thiên nhiên, chúng ta xử dụng tỉ lệ vàng nhuần nhuyễn, linh hoạt và kín đáo hơn.

Khi đạt tới mức đó, các bạn đã tới mức Master. Đó là sự thực nghiêm túc, không phải chuyện đùa.

Các bước thực hiện tác phẩm cây trên đá

Bước 1: Chọn đá và phát triển ý tưởng

Khi tạo một tác phẩm bonsai, bạn không bao giờ bắt đầu từ con số 0. Nó không giống như việc vẽ một bức tranh trên tấm vải. Bạn luôn bị ràng buộc bởi nguyên liệu thô mà bạn sử dụng – trong trường hợp này, đó là cây và đá.

Cây chủ đạo sử dụng trong tác phẩm này là một cây Tùng lá kim – Needle juniper (Juniperus rigida), đã được huấn luyện và có đủ các yếu tố để trở thành trung tâm của tác phẩm.

Trồng cây trên đá

Cây cao 46cm, tàn rộng 41cm.

Điều này có nghĩa là chúng ta cần chọn cục đá sao cho phù hợp với cây và làm cho cây nổi bật lên. (Đôi khi bạn có thể khởi đầu bằng đá, sau đó mới tìm một cây hoặc một số cây phù hợp với cục đá.)

Bạn sẽ chọn cục đá nào trong hai cục dưới đây?

Trồng cây trên đá

Bước 2: cột dây ràng giữ cây

Cho đến khi bộ rễ phát triển đủ mạnh, để có thể giữ cây bám vào đá cần có sự trợ giúp từ dây ràng. Trước hết, bạn cần quyết định sẽ đặt cây vào vị trí nào và sau đó ghim dây vào các khe đá tại các điểm chốt.

Bạn có thể ghim dây vào đá theo vài cách. Theo cách truyền thống, sau khi nhét dây vào khe đá, đặt một viên chì nhỏ lên trên (loại chì dùng để câu cá), dùng búa và đinh tán để nêm viên chì cố định dây. Bạn cũng có thể đơn giản chỉ cần cột dây vào đá nếu điều đó cho phép.

Cố định dây trên đá

Cố định dây trên đá

Cố định dây trên đá

Cố định dây trên đá

Trong tác phẩm này, chúng tôi sử dụng 14 sợi dây và cố định dây theo cách truyền thống.

Cố định dây trên đá

Ngày nay, bạn có thể không cần sử dụng tới những viên chì như cách trên. Thay vào đó, bạn có thể dùng keo epoxy, nó sạch hơn, thuận tiện hơn, nhanh hơn và có thể giữ dây ở bất kỳ vị trí nào trên cục đá chứ không chỉ ở các khe nứt.

Bước 3: đất trồng

Kể từ lúc này, bộ rễ cây Tùng cũng như cây cỏ phụ trợ sẽ bắt đầu được sống trên đá, do đó vấn đề sống còn là đảm bảo bộ rễ phải luôn được bao quanh bởi chất trồng có thể giữ nước và dinh dưỡng. Để làm điều này, chúng tôi sử dụng hỗn hợp mỗi thứ 50% đất sét nung và đất mùn (đất mùn còn được gọi là “muck”. Bạn có thể dùng than bùn, rong vụn (peat) trộn với các hạt bụi đất sét được sàng lọc ra từ akadama).

Sau khi trộn với nhau, thêm nước vào hỗn hợp cho đến khi nó có độ mềm nhất định, sau đó đắp lên đá. Không chỉ là rải lên đá, mà là ấn chặt nó xuống bằng các đầu ngón tay để đảm bảo nó được nhét đầy vào các lỗ hổng và khe nứt.

Đất trồng cây trên đá

Trong vài trường hợp, bạn có thể đắp bờ bằng muck, để giữ chất trồng và rễ cây, giống như một cái chậu bằng đất chưa nung.

Bước 4: trồng cây chính

Sau khi đắp xong đất trồng (muck), đặt cây lên cục đá. Bạn đã quyết định sẽ để nó ở vị trí nào, nhưng giờ là lúc cần xác nhận lại vị trí đó thật sự nhìn có ổn hay không. Bạn cần phải kiểm tra mặt trước, độ nghiêng của cây, vị trí của các cành nhánh, sự sắp xếp của bộ rễ. Đây là cơ hội cuối cùng để thay đổi vị trí cây, một khi đã cột dây bạn không thể xê dịch nó được nữa.

Tùng trên đá
Tùng trên đá

Hình phải ở trên là vị trí mặt tiền chúng tôi chọn cho cây và đá.

Trong khi lựa chọn vị trí phù hợp, đừng quên việc che phủ và giữ ẩm cho bộ rễ tránh bị khô.

Giữ cây trên đá

Khi mọi thứ đã ở đúng chỗ bạn muốn, cột chặt bộ rễ vào đá (bên trên muck) bằng dây.

Bước 5: trồng các cây phụ

Cục đá chúng tôi chọn cho tác phẩm này với dụng ý sử dụng theo chiều dọc. Sau khi đặt cây vào vị trí, phía phải trông bằng phẳng, buồn tẻ, và chán ngắt: đó là chỗ cần phải thêm vào một cây phụ trợ.

Gắn dây vào vị trí

Trước tiên, ghim dây vào vị trí định để cây phụ.

Cây phụ kiện trên đá

Chúng tôi chọn một cây Đỗ Quyên – Rhododendron serpyllifolium – chưa tạo dáng để có thể cắt tỉa mạnh tay và thường xuyên, nhằm giữ tán lá theo hình dáng mong muốn.

Tương tự như đã làm với cây chính: cắt tỉa, uốn dây, định hình cây phụ trước khi lấy ra khỏi chậu huấn luyện.

tbd11

Sau khi rũ bỏ chất trồng cũ khỏi bộ rễ, lặp lại các bước đã làm tương tự như với cây chính: cố định dây ràng trên đá, đắp muck, và gắn cây vào.

tbd12

Bước 6: trồng cây bụi

Mặc dù đã hoàn thành phần việc chính, bạn có thể làm cho tác phẩm trông hấp dẫn hơn bằng cách trồng thêm vài bụi cỏ hoặc cây nhỏ: nhét chúng vào các khe đá như thể chúng được mọc ra từ đó một cách tự nhiên.

Chúng tôi chọn 1 cây Thường Xuân lùn (dwarf ivy) với rễ cạn và bụi cỏ rockfoil (Saxifraga). Rễ của mấy cây này phát triển nhanh chóng nhưng không ăn sâu. Nhờ mọc nhanh hơn hơn rễ cây chủ, chúng giúp cho chất trồng không bị rơi ra.

Cũng đừng quên thêm ít cây cỏ vào mặt sau cục đá, để cho tác phẩm trông tự nhiên hơn từ mọi hướng.

Cây phụ thứ 2 nằm ở mặt sau:

ttd13

Tương tự như đã làm với cây chính và cây phụ, cắt tỉa, định dáng bụi cỏ trước khi gắn chúng vào đá.

Chọn và sắp xếp cỏ như thế nào rất là quan trọng. Nó biểu hiện cho các bụi cây rừng và cần có sự cân xứng với các thành phần chính của tác phẩm.

Rockfoil được nhét vào một cách tự nhiên:

ttd15a
ttd15b

Đừng để cây cỏ phụ trợ che phủ mặt đá quá nhiều.

Các cây phụ sử dụng trong tác phẩm này, từ trái qua: Ivy, Rockfoil và Rhododendron serpyllifolium.

Trồng cây trên đá

Chú thích bởi: Van Nguyen

Rockfoil ở các vũng cao trên núi trong các kẹt đá. Các loài này ra hoa sau khi tuyết tan hết vào khoảng tháng 7. Thuộc dạng Lưu Ly Thảo – Forgetmenot.

Nếu nhìn lại các bước từ đầu đến giờ, tiến trình được bắt đầu từ các thành phần quan trọng nhất, càng về sau càng ít quan trọng. Thực hiện theo cách này, bạn có thể giữ cho mọi thành phần của tác phẩm kết hợp với nhau theo một tỉ lệ phù hợp.

Sơ đồ cây và đá

Bước 7: che chắn rễ bằng muck

Sau khi đã trồng xong mọi thứ, đắp thêm muck lên rễ các cây đã trồng.

Tùng trên đá

Đảm bảo phủ kín rễ, và tương tự như lúc đầu, dùng các ngón tay ấn chặt muck xuống để chắc chắc không còn các bọng khí.

Tùng trên đá

Đối với cây chính, phủ kín các rễ bằng chất trồng là điều không cần thiết vì cần thể hiện bộ rễ nổi, bám trên mặt đá.

Tùng trên đá

Bước 8: đắp rêu

Nếu bạn không che chắn chất trồng bằng thứ gì đó có thể giữ ẩm, muck sẽ khô cứng lại và rễ không thể phát triển. Dùng rêu để tránh chuyện đó xảy ra.

Rêu cũng giữ cho chất trồng không bị sói mòn khi bạn tưới nước. Cố gắng dùng các loại rêu khác nhau, lẫn lộn cả chiều cao và màu sắc. Nếu không có nhiều loại rêu, chỉ cần một loại cao và một loại thấp cũng đủ rồi.

Trồng Rêu
Trồng Rêu

So sánh rêu thấp và rêu cao.

Dùng loại rêu thấp cho các khe cạn và trên các vị trí cao, loại cao cho các khe sâu hoặc chỗ trũng. Dĩ nhiên là bạn không muốn có một mặt phẳng đều từ đầu này qua đầu kia, một sự nhấp nhô, lồi lõm nhẹ của rêu cỏ trên bề mặt sẽ trông tự nhiên hơn nhiều.

Để giữ rêu, dùng những đoạn dây nhỏ uốn thành hình chữ U:

Giữ rêu

Tránh dùng các loại rêu có rễ dài, bởi vì chúng thích sống trên gỗ hơn là trên đất trồng.

Trong vài tuần đầu, thường xuyên phun sương lên rêu để giúp chúng phát triển.

Chăm sóc sau đó

Giữ tác phẩm trong bóng râm ít nhất 10 ngày tiếp theo. Đừng tưới nước quá nhiều ở lần đầu tiên, vì hệ rễ sẽ rất yếu (đừng để thân bị khô). Phun sương lên lá vài lần trong ngày để giúp chúng hồi phục.

Không bón phân trong vòng hai tháng. Sau đó bạn có thể bắt đầu bồi dưỡng bằng phân nước với nồng độ chỉ bằng một nửa so với hướng dẫn sử dụng. Di chuyển dần dần ra nơi có đầy nắng.

Hai mặt bên:

Trồng cây trên đá
Trồng cây trên đá

Và chính diện:

Trồng cây trên đá

Duy trì tác phẩm

Để minh họa 2 bước cuối cùng là chăm sóc và bảo dưỡng, chúng tôi sẽ sử dụng một cây khác đã bén rễ vào đá. Theo trình tự hình ảnh các bạn xem dưới đây, cây chính trong tác phẩm này – Needle juniper – tiếp tục có những thay đổi. Nó trở nên lớn hơn với tán lá rậm rạp vì vậy cần phải tỉa bớt rất nhiều để giữ hình dáng như ban đầu.

Trồng cây trên đá

Bước 9: chăm sóc và bảo dưỡng

Trồng cây trên đá có một chút khác biệt so với trồng trong chậu. Cây trên đá chỉ có một lượng nhỏ chất trồng, dẫn đến hệ rễ nhận được ít dinh dưỡng và nước hơn. Vì vậy cái cách mà bạn tưới nước và bón phân phải được chú trọng hơn bình thường.

Đừng bao giờ để chất trồng bị khô, cũng như không ngâm nước trong thời gian quá lâu. Điều này có nghĩa là bạn có thể phải tưới nước vài lần trong ngày vào mùa hè. Có thể cung cấp một môi trường ẩm ướt hơn, và lâu khô hơn bằng cách để cục đá trên một cái khay cạn đầy nước.

Do phải tưới nước cho cây trồng trên đá thường xuyên hơn so với các dạng Bonsai khác, bạn cần bón phân đều đặn hơn. Sử dụng phân nước với nồng độ chỉ bằng một nửa khuyến cáo cho mỗi tuần. Đừng bón phân ở giữa mùa hè, và không bón vào mùa đông. Bón phân khi nào phụ thuộc vào khí hậu nơi bạn sống. (Ở Vermont, mùa phát triển của cây cối rất ngắn, vì vậy chúng tôi vẫn tiếp tục bón phân vào mùa hè. Tuy nhiên chúng tôi lại dừng bón phân vào giữa tháng 8).

Chú thích bởi: Van Nguyen

Vermont là 1 tiểu bang của Mỹ, phía bắc giáp Canada. Vermon có 4 mùa rõ rệt, vì nằm xa về phía Bắc nên mùa hè rất ngắn chỉ khoảng 2 tháng 7 và 8, Thu tháng 9 đến giữa 11, và Đông từ 12 cho đến cuối giữa tháng 4. Đông thường gần hoặc dưới âm độ. Hè cao lắm cũng chỉ khoảng 250C. Thu khoảng 150c, xuân 18-200C.

Các loài cây xứ lạnh có 4 mùa, ngoài ngủ đông chúng rất mệt nhọc trong cái nóng của giữa mùa hè nên đi ngủ trưa – semi dormant – nên cũng chẳng thiết ăn gì ngoài uống. Vì môi trường chậu nóng nên các chóp rễ không phát triển trong tháng nóng, nếu bón phân có thể dẫn đến khô rễ khô cây.

Bước 10: giữ dáng

Việc quan trọng nhất là cắt tỉa, vì bạn chẳng bao giờ có ý định thay đổi tác phẩm.

Bằng cách tỉa đọt thường xuyên, bạn có thể giữ cho cây cối luôn ở trong một tỉ lệ phù hợp với đá. Làm cho mọi thành phần luôn cân đối như ban đầu. Cắt tỉa cho cây trên đá cũng giống như cái cách bạn làm với các dạng Bonsai khác, tuy nhiên bạn phải thực hiện một cách tỉ mỉ và chính xác hơn.

Khi trình diễn tác phẩm cây trên đá, bạn có thể để trên một khay cạn đổ đầy nước hoặc cát đã rửa sạch.

Tác phẩm này đã trở nên tệ hơn vì cây cối mọc um tùm. Nhiều việc cần phải thực hiện xong trước kỳ triển lãm sắp tới.

Trồng cây trên đá
Trồng cây trên đá

Hình dáng có vẻ như đã được cải thiện, nhưng vẫn còn nhiều việc phải làm.

Trồng cây trên đá
Trồng cây trên đá

Ba năm sau, nó đã đoạt giải nhất tại triển lãm Sakufu-Ten 12.

Trồng cây trên đá

LÝ THUYẾT VÀ THỰC HÀNH

Chúng tôi đánh giá cao và rất thích thú các tác phẩm cây trên đá, bởi vì nó thể hiện cho sự kết hợp tài tình giữa cây, cỏ và đá.

Có hai dạng cơ bản của cây trên đá: một là dạng rễ cây bám đá. Dạng thứ hai là khối đá ở trên mặt chất trồng, rễ cây trùm lên khối đá và ăn xuống chất trồng ở chậu bên dưới.

Ở dạng thứ hai, cây nhận nước và chất dinh dưỡng từ chất trồng trong chậu. Trong khi ở dạng thứ nhất, rễ cây sống trong vùng giới hạn bởi khối đá, nước và chất dinh dưỡng vô cùng hạn chế.

Trước khi bắt đầu một tác phẩm cây trên đá, có vài lưu ý cần phải nhớ.

Chìa khóa để thành công

Thứ nhất, đừng nghĩ rằng cây sống một mình: chìa khóa để thành công cho tác phẩm cây trên đá là sự kết hợp hoàn hảo của tất cả các thành phần.

Thứ nhì, bắt đầu bằng việc chọn cục đá chính. Cục đá nên gợi lên hình ảnh đá trong tự nhiên như là ngọn núi, vách đá, hoặc hòn đảo. Bạn sẽ muốn sử dụng các cục đá với các đặc điểm hoặc chi tiết cuốn hút, bao gồm một bề mặt gồ ghề lởm chởm với nhiều hang hốc mà bạn có thể tận dụng làm nơi trồng cây và nó sẽ mang đến những hình ảnh thú vị.

Chọn những loại đá không bị nứt toác hoặc rã ra khi phải dầm mưa hoặc nhiệt độ thay đổi trong một thời gian dài. Để ý đến màu sắc và cấu tạo của đá – nó có hài hòa với cây hay không? – cũng như là thớ đá và hướng chuyển động của vân, cả những mẫu vụn khác dính vào. Đặt cục đá sao cho thớ hoặc vân thuận theo hướng chuyển động của toàn bộ tác phẩm.

Nếu đá được lấy gần biển, đảm bảo phải ngâm nước sạch trong một thời gian đủ dài để loại bỏ hết muối.

Tìm hiểu đá

Một khi đã chọn được đá, hãy ngắm nghía nó thật kỹ càng: nhận diện những khu vực thú vị cũng như những chỗ buồn tẻ, lưu ý các vị trí có thể trồng cây.

Tiếp theo, nghĩ xem cây nào phù hợp với nó:

  • Giống loài nào là tốt nhất?
  • Hình dáng và chiều cao thích hợp?

Tương tự như khi chọn kiểu chậu và màu sắc chậu phù hợp với cây đang có, cách mà bạn chọn đá cũng như vậy.

Nói chung, đá nhẵn trơn thì sử dụng cho cây lá bản là tốt nhất. Đá thẳng và góc cạnh phù hợp với các loài lá kim.

Hướng chuyển động

Lưu ý hướng chuyển động của đá. Nó liên quan đến dòng chảy thị giác, các đặc điểm của đá sẽ dẫn dắt mắt bạn di chuyển từ điểm này qua điểm khác.

Khi đánh giá khối đá, trước tiên phải kiểm tra mặt đáy, nó phải vững chắc. Tiếp theo, có thể là một hốc đá thu hút sự chú ý, sau đó là các điểm nhô ra, và cuối cùng dòng chảy thị giác của bạn sẽ kết thúc tại điểm cao nhất trên cục đá.

Tất cả các điểm khiến bạn chú ý đều là những chỗ thú vị của cục đá: hãy chắc chắn rằng đừng để cây bao trùm hoặc che phủ những chỗ đó.

Chọn đá

Di chuyển từ chân lên đỉnh để xác định hướng chuyển động. Cây nên tuân theo hướng chuyển động này, và như vậy làm cho cả hai liên quan với nhau một cách chặt chẽ. Nếu khối đá nghiêng mình về phía trái, cây cũng nên lặp theo như vậy, hoặc là phát triển về bên trái hoặc là cành dài nhất nằm ở hướng đó.

Ba dạng phối cảnh

Một khi đã xác định được các đặc tính của đá, bạn phải quyết định loại cảnh quan tự nhiên mà bạn muốn miêu tả. Trong Bonsai chia thành 3 trường hợp:

  • Cảnh gần: khi cây lớn hơn đá.
  • Cảnh vừa: khi đá và cây cân bằng.
  • Cảnh xa: khi đá lớn hơn cây hoặc một nhóm cây.

Cảnh gần

Trong cảnh gần, cây là trọng tâm của tác phẩm còn đá chỉ phụ họa. Thường thấy là kiểu rễ trên đá (root-over-rock), khi mà các rễ nổi phát triển theo các khe đá ăn xuống chất trồng trong chậu bên dưới là điểm nhấn của tác phẩm.

Cảnh vừa

Trường hợp này, cây và đá cân bằng cả về kích thước lẫn sự chú ý. Trong khi ở cảnh gần đá chỉ là phụ kiện cho cây (không thể phủ nhận vai trò quan trọng của đá trong tác phẩm), thì ở cảnh vừa, sự cân bằng giữa đá và cây khó thực hiện và duy trì hơn. Chính vì có ảnh hưởng cân bằng, cây và đá phải duy trì các bản sắc riêng sao cho không làm mất tính tự nhiên cũng như sự hài hòa giữa các thành phần.

Cảnh xa

Trong cảnh xa, các cây nhỏ hơn đá và tác phẩm thể hiện hình ảnh ngọn núi với cây cối bao phủ. Nếu rễ mọc trên đá, bạn có thể đặt khối đá lên khay cạn chứa nước hoặc cát ướt. Điều này mang đến một không khí ẩm mát và giúp cho bạn có thêm lựa chọn trong việc thể hiện tác phẩm.

Cây trên đá

Juniperus rigida – Needle juniper.
Cao 51cm.


Rừng Thông trên núi – Kimura

Mình gởi tới các bạn hình ảnh các trình tự ông Kimura thực hiện “Rừng Thông trên núi” bằng những cây Juniper con con.

Ông Kimura đã rất “sáng tạo” trong việc thực hiện tác phẩm theo trường phái Yunnan (Tàu): rừng cây trên núi đá.

Ông đã xử dụng 6 tấm đá chính và 3 tấm đá phụ. Sau khi đục đẽo cho đúng ý, ông ta dùng xi măng tạo những vùng u để trồng cây và đồng thời để kết dính 9 miếng đá với nhau như sau.

(All pictures from The Magician, The Bonsai Art of Kimura 2, 2007. Sub title “In Search of a Chinese Landscape”. For training purpose only.)

rki02

rki03
rki04

rki06

rki07
rki08

rki09

Ông Kimura đã chiết hơn chục cây Juniper con con cho tác phẩm từ 2 cây Juniper này. Bạn có biết tại sao ông Kimura phải chiết mà không lấy thẳng từ những cây đang trồng trong chậu không?

rki10
rki11

Đây chính là mấu chốt của chuyện trồng cây trên đá. Mình đã mất gần 3 tháng trời để suy nghĩ sau khi làm thử như ông Kimura nhưng đã không thành công. Số cây chết gần nửa. Nghĩ mãi té ra mới hiểu:

Phải chiết để có rễ mới thật khỏe mạnh và thật gần gốc. Có thế, cây mới dễ phát triển theo đất hẹp trong kẽ đá.

Chuyện gì cũng phải trả giá. Được cái không quá đắt!

Thế mới biết bậc Thầy họ nghĩ sâu hơn mình!

rki12
rki13

rki14

rki15

rki16
rki17

Rễ như thế kia thì bảo sao mà cây không mạnh phải không?

rki18
rki19

Ông Kimura chọn 1 cây có 3 thân trồng trên đỉnh cao nhất.

rit20aChậm rãi thêm vào các viên đất akadama nhỏ, rất cẩn thận tránh làm gãy mấy chóp rễ mới.
rit20bÔng thay đổi góc trồng, sau đó be thêm đất thịt bìa rừng bên ngoài để giữ akadama khỏi rơi ra.

rki20Cây đầu tiên đã trồng xong. Việc chọn cây và góc trồng thể hiện tầm nhìn của bậc thầy.
rki21Tiếp theo là cây thứ 2.

rki22Tiếp tục trồng dần xuống.
rki23Lúc này 4 cây đã được trồng xong ở phần trên cùng.

rki24Tất cả các cây đã yên vị.
rki25Thêm ít cỏ gần chân núi.

rki26
rki27

Cuối cùng, đắp rêu phủ tất cả đất trồng lại.

Thế là xong 11 cây. Bây giờ phải chờ thôi!

Chờ chuyện gì?

Chờ cho đám cây yên ổn trong khu nhà mới. Khi nào rễ phát ra, cây vượt đọt thì mới tiếp được.

Bậc Thầy hơn trò như mình là ở chỗ biết chờ?

Rễ đây rồi!

rki31

Đúng là niềm vui sau 7 tháng dựng tác phẩm.

Sao lâu vậy?

Chả là ông Kimura chiết cây Juniper vào tháng 5. Lúc cuối Xuân (tháng 5) trời bên Nhật đã ấm, cây Juniper chiết dễ ra rễ.

Đến tháng 9, ông ta tách Juniper con ra trồng vào tác phẩm.

Qua hè, sang Thu và chờ đến cuối đông năm sau (tháng 2) ông Kimura mới làm việc tiếp khi thấy rễ xuất hiện rõ.

rki29
rki30

Tỉa xong hết những cành thừa giúp hai chuyện:

  1. Số rễ mới đủ sức giúp số cành ít ỏi còn lại phát triển mạnh.
  2. Vì những cành này sẽ được quấn dây uốn vào thế nên bị khựng chút đỉnh.
rki32
rki33

Trái, phải, lưng và……………………….. tác phẩm.

rki34

rki36

rki35

rki37

Rừng trên núi

Ghi chú: Những chữ màu xanh lơ như thế này là chú thích của người biên tập dịch từ các ghi chú tiếng Anh để bạn đọc tham khảo thêm.

Lão khoa Bonsai

Không nghệ nhân Bonsai nào không ước ao gia tài Bonsai vài trăm triệu cho đến vài tỉ đồng có nhiều cây đẹp, giá trị và càng lâu năm càng quý báu. Cũng vì vậy gia tài Bonsai trong vườn càng nhiều càng quý thì càng đông đảo các lão ông tuổi tác cao hơn tuổi chủ nhân của vườn Bonsai đó. Mà càng lão thì từ sinh vật đến động vật thường không đau chỗ nầy cũng bịnh chỗ nọ.

Già thì hay sanh bịnh không thôi cũng sanh tật, cổ nhân dạy chí phải. Những ông già tuy cả mấy mươi năm dãi dầu mưa nắng, đầu đội trời, chân bám rễ trong đất có quen, nhưng sức đề kháng sâu bệnh đã giảm nhiều so thời còn trẻ trung khỏe mạnh. Vì vậy chủ vườn không quan tâm điều dưỡng (nursery) với đề phòng ngăn chận sâu bịnh cho một loạt những ông lão nghệ nhân trên 90 trở lên sẽ có hậu quả khó lường với tuổi thọ của các bô lão phương phi đẹp lão ấy.

Môn lão khoa cho tác phẩm bonsai có nhiều tuổi đến nay vẫn chưa được quan tâm đúng mức. Thì dù lý luận nghệ thuật Bonsai có thuyết phục, dù kỹ thuật uốn tỉa tạo tác Bonsai có cao đến mấy, nếu để nửa đường gãy gánh, cành hư gốc mục nát thì mọi công lao phải bỏ.

Thực vật thân gỗ nói chung khi trồng làm Bonsai thì vấn đề côn trùng sâu bệnh tấn công bên ngoài không đáng lo. Nhưng các bệnh trong thân cây, bệnh luồn sâu và lưu dẫn theo các mao mạch, đường dẫn dinh dưỡng nuôi cây mới đáng ngại.

Những giống cây lá thường xanh – tức không thay lá theo mùa – sẽ đón nhận các sát thủ từ sâu đến nấm bệnh như:

  • Sâu cuốn lá nhỏ (Cnaphalocrosis medinalis),
  • Bọ trĩ (Baliothrips biformis),
  • Rầy lưng trắng (Sogatella furcitera),
  • Bệnh Đạo ôn (Pyricularia orzae),
  • Bệnh thối gốc rễ, cổ rễ (Helminthosporium sigmoideum),
  • Sâu đục thân (Ostrinia furmacalis),
  • Nhện đỏ (Tetranychus sp – Panonychus citri),
  • Rệp muội,
  • Bồ hóng (Aphis maydis – Meliola commixta): thứ nầy làm lá có đốm đen đến nguyên cả lá bị đen như bám lọ nghẹ.

Tất cả đều nhìn thấy bằng mắt thường. Nhận ra sâu bệnh nói đúng tên khoa học sẽ có các thuốc bảo vệ thực vật dành trị được chúng.

Các chứng bệnh trong thân trong rễ do chất trồng nhiễm bệnh, do bộ rễ sinh nấm mốc vì chậu trồng bí bít lại bị ẩm nóng khiến toàn bộ rễ bị nấm mốc tấn công.

  • Bệnh thối rễ do các nấm (Rhizoctonia solani),
  • Thối rễ do Tuyến trùng (Pratylenchus, Meloidogyne),
  • Bệnh Thối gốc chảy keo nhựa mủ (Phytopthora palmivora)…

Các loại nấm mốc tấn công vào bộ rễ cây đã bị tổn thương sẵn, sẽ lưu dẫn thành mạch nấm theo nước do cây luyện nhựa lan khắp nơi trong thân cây. Khiến các ông lão nổi u bướu làm nhiều người lầm tưởng, không nhận ra đâu là bướu bịnh lý, đâu là bướu sinh lý. Chứng bịnh bướu nầy giống như ung thư dạng độc hại (cancer) ở sinh vật máu nóng. Vì vậy nó là môi trường tốt để các bệnh hại và côn trùng cơ hội tấn công tàn sát mấy ông lão đẹp lão mà bộ đồ lòng rệu rả.

Các chứng bướu hại nầy cần phải trong uống ngoài thoa, chiếu ultraviolettech định kỳ (hóa trị và xạ trị đúng nghĩa) mới trị dứt được. Đừng có dùng dao cắt ẩu, từ sợi meo nó nở thành quả thể thì dụ mối và sâu giòi tấn công lẹ thêm đó.

Bệnh Mai Chiếu Thủy

Một ông lão Mai Chiếu Thủy – Tam Cang Ngũ Thường 90 tuổi giá 150tr vừa qua đời vì bệnh bướu (Cancer). Lão để lại một người bạn giống lão đang cô đơn. THUA!

02

vuonkienganphuoc
Anh Điệp có thể giải thích rõ về bệnh ung bướu trên những mảnh cắt lát (so sánh với gỗ Mai Chiếu Thủy không bịnh).

Các loại cây dễ có bướu như Mai Chiếu Thủy, Kim Quýt, Cần Thăng tự nó không chết vì bướu như ở người, vì cây không bị suy kiệt do tế bào ung thư phát tác gây tổn thương các bộ phận thiết yếu khác như tim, gan, tì, phế, não khiến các bộ phận nầy suy thoái chức năng chủ trì gây tai biến lan truyền đến có cơ phận khác của thân thể người. Nhưng cây bị bướu bệnh lý sẽ tạo môi trường cho các côn trùng sâu, mối có cơ hội tấn công để hủy hoại cây bị bướu.

Hình chụp bướu cắt lát đánh số tôi ghi là toàn bộ một cái bướu được cắt ra cho những ai đã học với tôi về bệnh lý thực vật sẽ biết diễn biến bệnh trên toàn bộ cái bướu đó. Nó giống như cách học coi hình chụp ct hay x quang vậy anh.

Tài liệu về bướu trên cây Mai Chiếu Thủy, Kim Quýt, Cần Thăng tìm trên thế giới hầu như không có, có thể nói là khi quan tâm đến kiểng cổ nam bộ tôi mới bỏ công truy cứu bệnh lý và cách phòng trị nó mà thôi.

Mr. Dọn Vườn