Tỉ lệ vàng

Nguồn: diễn đàn Cây Cảnh Việt Nam
Chủ đề: Bắt đầu từ "abc" Phần 2: Thân bonsai
Chủ biên: hqvuhototbung
Cùng với ý kiến trích dẫn từ: bsvuhongbvdkhb


Khi đặt vấn đề mỹ thuật, hẳn các bạn đã từng nghe nói đến tỉ lệ vàng (golden ratio). Trong các lớp Mỹ thuật, mình đoán là mọi người đều được học về tỉ lệ vàng. Dĩ nhiên, khía cạnh Mỹ thuật của Bonsai cũng không thể không đặt vấn đề này.

  • Thế thì tỉ lệ vàng là gì?
  • Liệu có cần áp dụng tỉ lệ vàng cho Bonsai?

bsvuhongbvdkhb
Tỉ lệ vàng chẳng qua là cái công thức tương đối nó được sinh ra nhằm phục vụ cho cái cân đối hài hòa cho thẩm mỹ. Vì thế 1 tác phẩm bonsai cần phải có sự cân đối hài hòa của cây về độ lớn nhỏ, về khoảng cách, nét tự nhiên… giữa (thân, cành, bộ tán), giữa cây và chậu. Chúng ta có thể phá vỡ tỉ lệ đó mà vẫn đạt được yếu tố cân đối, hài hòa, tự nhiên 1 cách có thẩm mỹ là ok rồi ạ.

Qua ý kiến của bạn bsvuhongbvdkhb, mình không nghĩ như bạn.

Tỉ lệ vàng không phải là chuyện con người sáng chế ra!

Tỉ lệ vàng là chuyện của thiên nhiên. Con người chỉ làm một việc đơn giản là quan sát thiên nhiên. Quan sát riết thấy hay quá, thế là người ta tổng kết tất cả những quan sát lại và rút ra được kết luận là một con số. Từ đó, người ta áp dụng con số này (gọi là số phi tiếng Hy-Lạp) cho rất nhiều phương diện, đặc biệt trong hội họa và kiến trúc.

Tỉ lệ vàng
Tỉ lệ vàng

Tỉ lệ vàng

Sau nhiều tính toán, đo đạc, người ta thấy số phi thế này:

Nghệ thuật Bonsai

Làm tính chia ra thì thấy số phi này có một tỷ số lẻ.

Số phi: φ = 1,618033988749859….., gọi tắt là 1,618 cho tiện.

Tức là nếu bây giờ bạn có một khúc cây dài 8 mét, bạn muốn cột một cái vòng vàng vào khúc cây ở khoảng nào trên đó mà mắt bạn nhìn cảm thấy dễ chịu nhất.

Rất dễ, bạn lấy 8 mét chia cho 1,618 bạn sẽ được con số 4,9443757…

Treo nơVậy là bạn cứ việc gắn cái vòng vàng vào chỗ cách đầu khúc cây đoạn 4,9443757 mét (thường ta lấy tròn là 5 mét cho tiện). Thế là bạn sẽ có một điểm (là cái vòng vàng) phân chia khúc cây làm hai đoạn. Và điểm phân chia này nhìn rất dễ chịu.

Bạn nhìn lại hình sẽ thấy khúc cây gồm hai đoạn ab. Nếu bạn lập cái công thức như mình viết ở trên bạn sẽ thấy ngay a/b=4,95/3,05 = 1,618 (lấy tròn).

Thành thử vấn đề là: tại sao bạn để cái vòng ở đoạn 5 mét tại cái khúc cây 8 mét ấy bạn thấy dễ chịu?

Đó là do thói quen mà thôi!

Tại sao thói quen?

Vì ở ngoài thiên nhiên có rất nhiều thứ được cấu tạo theo cái tỉ lệ ấy. Và rồi con người học từ thiên nhiên cũng đã “ăn cóp” cái tỉ lệ ấy vào đủ thứ trên đời. Từ xây Kim Tự Tháp đến Nhà thờ, Đền thờ… và ngay bây giờ, những hàng hóa nổi tiếng cũng dựa trên tỉ lệ ấy. Vì tỉ lệ đó làm cho mắt người xem dễ chịu!

Ai bày ra cái tỉ lệ đó?

Chuyện đó thì mình không rõ. Chỉ nhớ mang máng là có cái ông tên là Leonardo de Pisa (mà người ta gọi ông ta là Fibonacci), sau khi đọc một số sách vở về Toán học của người Ấn Độ có nói về mấy con số đặc biệt: cứ số này là kết quả của 2 số trước nó cộng lại. Thế là ông Leonardo de Pisa mới đi nuôi thỏ để kiểm nhận lại vấn đề. Tại vì thỏ nó đẻ nhanh lắm.

Ông Leonardo mới thấy thế này, hễ mà có 1 cặp thỏ (1 trống + 1 mái) thì sau khi được 1 tháng tuổi, chúng đã bắt đầu phối. Thêm một tháng nữa là con mái sinh được 1 cặp thỏ con. Qua cuối tháng thứ 3, cặp đầu tiên lại sinh được 1 cặp nữa. Còn cặp được sinh đầu tiên sẽ bắt đầu phối. Cuối tháng thứ tư, cặp đầu tiên sinh thêm 1 cặp. Cặp được sinh đầu tiên (mới phối tháng trước) sinh thêm một cặp nữa.

Tổng kết lại là thế này:

Đầu tháng 1 1 cặp thỏ sơ sinh A = 1 cặp
Cuối tháng 1 1 cặp thỏ A tròn tháng tuổi, bắt đầu phối = 1 cặp
Cuối tháng 2 cặp thỏ A đẻ thêm 1 cặp B = 2 cặp
Cuối tháng 3 cặp thỏ A đẻ thêm cặp C, cặp B 1 tháng/phối = 3 cặp
Cuối tháng 4 cặp A đẻ cặp D, cặp B đẻ cặp E, cặp C 1 tháng/phối = 5 cặp

tho

Cứ thế, cuối cùng ông Leonardo de Pisa (Fibonacci) tìm ra dãy số:

1, 1, 2, 3, 5, 8, 13, 21…..

Tức là cứ số này là tổng số của 2 số trước nó.

Thế rồi cũng đâu khoảng đó lại có cái ông Lucas cũng tìm ra dãy số na ná như vậy vì ông ta khởi đầu khác với ông Leonardo. Dãy số của ông Lucas là:

1, 3, 4, 7, 11, 18, 29……

Sau này, người ta tổng hợp hai dãy số của hai ông này lại để giải thích một số kiến trúc ngoài thiên nhiên. Thí dụ như kiến trúc của hoa cúc trên đế hoa.

Tỉ lệ vàng
Tỉ lệ vàng

Giải thích cách kiến trúc quả Thông:

Tỉ lệ vàng

Số đường xoắn ốc theo chiều trái 8, theo chiều phải 13.

Nhưng thực sự áp dụng nhiều hơn thì người thường nhắc tới dãy số của ông Leonardo de Pisa gọi là dãy số Fibonacci (Fibonacci sequence). Đặc biệt là trong phép giải thích kiến trúc trôn ốc.

Tỉ lệ vàng

Tỉ lệ vàng
Tỉ lệ vàng

Cây tỉ lệ vàng
Lá tỉ lệ vàng

Từ dãy số Fibonacci người ta đã tìm ra con số phi và gọi đó là tỉ lệ vàng. Từ số phi này, người ta sáng chế ra biết bao nhiêu đồ dùng, vật dụng cho đời sống hàng ngày có kích thước tỉ lệ dễ chịu. Ngay như những logo, mô hình kiền trúc… hiện nay cũng vẫn đang được thiết kế dựa trên tỉ lệ vàng. Có điều khi bạn nhìn chúng hiện diện, bạn chỉ thấy chúng khá thuận mắt, không có cảm giác khó chịu. Vì thế, hình ảnh của những món đồ này sẽ tồn tại khá bền trong tâm trí bạn.

Như thế là nhà thiết kế đã thành công lớn!

Tỉ lệ vàng

Bạn thử thực tập, nhìn vào huy hiệu của hãng Toyota xem họ có xử dụng tỉ lệ vàng không nào?

Tỉ lệ vàng

Nếu bạn muốn nhanh có tỉ lệ vàng trong các khoảng cách thì có thể tạm dùng dãy số của Fibonacci như hình trái dưới đây, còn bạn muốn chính xác thì có thể vẽ như hình phải:

Tỉ lệ vàng

Thí dụ bạn có một cây chiều cao AB (ở đây dùng 8 đơn vị cho dễ thấy).

  • Bạn vẽ một vòng tròn tâm B (mũi tên 1), bán kính bằng 1/2 AB.
  • Vòng số 1 gặp trục Bx (thẳng góc với AB) tại điểm C.
  • Vẽ vòng số 2 tâm C (mũi tên 2), bán kính CB, gặp AC tại E.
  • Vẽ vòng số 3 tâm A, bán kính AE (mũi tên 3) gặp AB tại F.

Điểm F chính là điểm phân chia AB theo tỉ lệ vàng.

(Bạn sẽ thấy điểm F rất gần với điểm ở đơn vị 3.)

Từ khi sinh ra đến nay, mắt bạn đã quen nhìn các món đồ ở tỉ lệ vàng, cho nên khi một tác phẩm nghệ thuật có tỉ lệ lệch với tỉ lệ vàng nhiều quá mà không có lý do đặc biệt giải thích, bạn sẽ thường cảm thấy khó chịu nhưng không biết tại sao.

Áp dụng vào nghệ thuật Bonsai cũng vậy thôi!

Nếu chưa quen với tỉ lệ giữa các khoảng, bạn có thể dùng thước đo để xác định ví trí tạo tỉ lệ vàng. Nhưng khi đã quen (người ta thường gọi đó là: có mắt mỹ thuật) người ta chỉ ước chừng là đủ.

Chuyện này cũng y hệt như người đầu bếp. Lúc mới học nấu nướng, đầu bếp học nghề sẽ dùng muỗng, dùng cân để cân đo đong đếm các thứ gia vị, phụ gia… lúc hoàn thành món ăn thì thường là không dở nhưng chưa chắc đã ngon miệng. Khi đã thành danh “ông đầu bếp”, ông ta không đong đếm bằng muỗng bằng cân, đong bằng mắt bằng miệng, bằng đầu ngón tay và món ăn ông ta làm thường là ngon miệng!

Nói vậy để bạn hiểu: tỉ lệ vàng là điều cần thiết phải biết và nên áp dụng cho thật quen. Đến khi đã quen, bạn sẽ biết khi nào nhích qua, khi nào nhích lại thì sẽ hợp hơn, sẽ có nét mỹ thuật hơn hoặc là sẽ đúng điều bạn muốn truyền đạt hơn.

Dĩ nhiên, cũng như nấu ăn. Thức ăn mặn muối thì chả mấy ai thích dù là muối thật cần thiết (mình đã có thời gian thèm muối phát điên). Cho nên xử dụng tỉ lệ vàng mà biết gia giảm thì mới thực sự là nghệ thuật. Còn không, sẽ chỉ là kỹ thuật.

Tóm tắt

Tỉ lệ vàng là lối kiến trúc của thiên nhiên. Mắt chúng ta từ khi mới sinh ra, bắt đầu tiếp xúc với thiên nhiên, đã vô tình tiếp xúc với thiên nhiên nên tiêm nhiễm nét đẹp thiên nhiên với tỉ lệ kiến trúc dựa trên số phi và dãy số “Fibonacci Sequence” mà không biết.

Nên chi, một hình ảnh nào đó do con người sáng tạo, chúng ta cảm thấy chướng mắt mà không lý giải được tại sao, thì đó chính vì “bộ não” của chúng ta đánh giá “hình thái sự vật qua kiến trúc thiên nhiên tức là qua tỉ lệ vàng” vốn đã hình thành trong chúng ta từ nhỏ.

Cho nên, nếu bạn nào muốn đi tới đích mỹ thuật là nét đẹp tự nhiên của thiên nhiên thì xin nhận biết và biết cách xử dụng số phi một cách mềm dẻo. Đừng gạt bỏ bỏ nó. Nếu gạt bỏ số phi, bỏ kiểu kiến trúc thiên nhiên, có thể bạn không còn biết dựa vào đâu để thiết kế mẫu hình mỹ thuật.

Vấn đề của những người mới tiếp cận mỹ thuật là: xử dụng chính xác tỉ lệ vàng để tạo nét mỹ thuật căn bản. Có thể chưa đẹp lắm, nhưng ít nhất không chướng mắt.

Sau đó, với thời gian, với kinh nghiệm sống và kiến thức qua nhiều giao tiếp với thiên nhiên, chúng ta xử dụng tỉ lệ vàng nhuần nhuyễn, linh hoạt và kín đáo hơn.

Khi đạt tới mức đó, các bạn đã tới mức Master. Đó là sự thực nghiêm túc, không phải chuyện đùa.

You can leave a response, or trackback from your own site.

Leave a Reply