Các bước thực hiện tác phẩm cây trên đá

Photos in: Masters’ Series Juniper
Topic: Rock plantings - By: Noboru Kaneko
Chủ biên: GioNui


Bước 1: Chọn đá và phát triển ý tưởng

Khi tạo một tác phẩm bonsai, bạn không bao giờ bắt đầu từ con số 0. Nó không giống như việc vẽ một bức tranh trên tấm vải. Bạn luôn bị ràng buộc bởi nguyên liệu thô mà bạn sử dụng – trong trường hợp này, đó là cây và đá.

Cây chủ đạo sử dụng trong tác phẩm này là một cây Tùng lá kim – Needle juniper (Juniperus rigida), đã được huấn luyện và có đủ các yếu tố để trở thành trung tâm của tác phẩm.

Trồng cây trên đá

Cây cao 46cm, tàn rộng 41cm.

Điều này có nghĩa là chúng ta cần chọn cục đá sao cho phù hợp với cây và làm cho cây nổi bật lên. (Đôi khi bạn có thể khởi đầu bằng đá, sau đó mới tìm một cây hoặc một số cây phù hợp với cục đá.)

Bạn sẽ chọn cục đá nào trong hai cục dưới đây?

Trồng cây trên đá

Bước 2: cột dây ràng giữ cây

Cho đến khi bộ rễ phát triển đủ mạnh, để có thể giữ cây bám vào đá cần có sự trợ giúp từ dây ràng. Trước hết, bạn cần quyết định sẽ đặt cây vào vị trí nào và sau đó ghim dây vào các khe đá tại các điểm chốt.

Bạn có thể ghim dây vào đá theo vài cách. Theo cách truyền thống, sau khi nhét dây vào khe đá, đặt một viên chì nhỏ lên trên (loại chì dùng để câu cá), dùng búa và đinh tán để nêm viên chì cố định dây. Bạn cũng có thể đơn giản chỉ cần cột dây vào đá nếu điều đó cho phép.

Cố định dây trên đá

Cố định dây trên đá

Cố định dây trên đá

Cố định dây trên đá

Trong tác phẩm này, chúng tôi sử dụng 14 sợi dây và cố định dây theo cách truyền thống.

Cố định dây trên đá

Ngày nay, bạn có thể không cần sử dụng tới những viên chì như cách trên. Thay vào đó, bạn có thể dùng keo epoxy, nó sạch hơn, thuận tiện hơn, nhanh hơn và có thể giữ dây ở bất kỳ vị trí nào trên cục đá chứ không chỉ ở các khe nứt.

Bước 3: đất trồng

Kể từ lúc này, bộ rễ cây Tùng cũng như cây cỏ phụ trợ sẽ bắt đầu được sống trên đá, do đó vấn đề sống còn là đảm bảo bộ rễ phải luôn được bao quanh bởi chất trồng có thể giữ nước và dinh dưỡng. Để làm điều này, chúng tôi sử dụng hỗn hợp mỗi thứ 50% đất sét nung và đất mùn (đất mùn còn được gọi là “muck”. Bạn có thể dùng than bùn, rong vụn (peat) trộn với các hạt bụi đất sét được sàng lọc ra từ akadama).

Sau khi trộn với nhau, thêm nước vào hỗn hợp cho đến khi nó có độ mềm nhất định, sau đó đắp lên đá. Không chỉ là rải lên đá, mà là ấn chặt nó xuống bằng các đầu ngón tay để đảm bảo nó được nhét đầy vào các lỗ hổng và khe nứt.

Đất trồng cây trên đá

Trong vài trường hợp, bạn có thể đắp bờ bằng muck, để giữ chất trồng và rễ cây, giống như một cái chậu bằng đất chưa nung.

Bước 4: trồng cây chính

Sau khi đắp xong đất trồng (muck), đặt cây lên cục đá. Bạn đã quyết định sẽ để nó ở vị trí nào, nhưng giờ là lúc cần xác nhận lại vị trí đó thật sự nhìn có ổn hay không. Bạn cần phải kiểm tra mặt trước, độ nghiêng của cây, vị trí của các cành nhánh, sự sắp xếp của bộ rễ. Đây là cơ hội cuối cùng để thay đổi vị trí cây, một khi đã cột dây bạn không thể xê dịch nó được nữa.

Tùng trên đá
Tùng trên đá

Hình phải ở trên là vị trí mặt tiền chúng tôi chọn cho cây và đá.

Trong khi lựa chọn vị trí phù hợp, đừng quên việc che phủ và giữ ẩm cho bộ rễ tránh bị khô.

Giữ cây trên đá

Khi mọi thứ đã ở đúng chỗ bạn muốn, cột chặt bộ rễ vào đá (bên trên muck) bằng dây.

Bước 5: trồng các cây phụ

Cục đá chúng tôi chọn cho tác phẩm này với dụng ý sử dụng theo chiều dọc. Sau khi đặt cây vào vị trí, phía phải trông bằng phẳng, buồn tẻ, và chán ngắt: đó là chỗ cần phải thêm vào một cây phụ trợ.

Gắn dây vào vị trí

Trước tiên, ghim dây vào vị trí định để cây phụ.

Cây phụ kiện trên đá

Chúng tôi chọn một cây Đỗ Quyên – Rhododendron serpyllifolium – chưa tạo dáng để có thể cắt tỉa mạnh tay và thường xuyên, nhằm giữ tán lá theo hình dáng mong muốn.

Tương tự như đã làm với cây chính: cắt tỉa, uốn dây, định hình cây phụ trước khi lấy ra khỏi chậu huấn luyện.

tbd11

Sau khi rũ bỏ chất trồng cũ khỏi bộ rễ, lặp lại các bước đã làm tương tự như với cây chính: cố định dây ràng trên đá, đắp muck, và gắn cây vào.

tbd12

Bước 6: trồng cây bụi

Mặc dù đã hoàn thành phần việc chính, bạn có thể làm cho tác phẩm trông hấp dẫn hơn bằng cách trồng thêm vài bụi cỏ hoặc cây nhỏ: nhét chúng vào các khe đá như thể chúng được mọc ra từ đó một cách tự nhiên.

Chúng tôi chọn 1 cây Thường Xuân lùn (dwarf ivy) với rễ cạn và bụi cỏ rockfoil (Saxifraga). Rễ của mấy cây này phát triển nhanh chóng nhưng không ăn sâu. Nhờ mọc nhanh hơn hơn rễ cây chủ, chúng giúp cho chất trồng không bị rơi ra.

Cũng đừng quên thêm ít cây cỏ vào mặt sau cục đá, để cho tác phẩm trông tự nhiên hơn từ mọi hướng.

Cây phụ thứ 2 nằm ở mặt sau:

ttd13

Tương tự như đã làm với cây chính và cây phụ, cắt tỉa, định dáng bụi cỏ trước khi gắn chúng vào đá.

Chọn và sắp xếp cỏ như thế nào rất là quan trọng. Nó biểu hiện cho các bụi cây rừng và cần có sự cân xứng với các thành phần chính của tác phẩm.

Rockfoil được nhét vào một cách tự nhiên:

ttd15a
ttd15b

Đừng để cây cỏ phụ trợ che phủ mặt đá quá nhiều.

Các cây phụ sử dụng trong tác phẩm này, từ trái qua: Ivy, Rockfoil và Rhododendron serpyllifolium.

Trồng cây trên đá

Chú thích bởi: Van Nguyen

Rockfoil ở các vũng cao trên núi trong các kẹt đá. Các loài này ra hoa sau khi tuyết tan hết vào khoảng tháng 7. Thuộc dạng Lưu Ly Thảo – Forgetmenot.

Nếu nhìn lại các bước từ đầu đến giờ, tiến trình được bắt đầu từ các thành phần quan trọng nhất, càng về sau càng ít quan trọng. Thực hiện theo cách này, bạn có thể giữ cho mọi thành phần của tác phẩm kết hợp với nhau theo một tỉ lệ phù hợp.

Sơ đồ cây và đá

Bước 7: che chắn rễ bằng muck

Sau khi đã trồng xong mọi thứ, đắp thêm muck lên rễ các cây đã trồng.

Tùng trên đá

Đảm bảo phủ kín rễ, và tương tự như lúc đầu, dùng các ngón tay ấn chặt muck xuống để chắc chắc không còn các bọng khí.

Tùng trên đá

Đối với cây chính, phủ kín các rễ bằng chất trồng là điều không cần thiết vì cần thể hiện bộ rễ nổi, bám trên mặt đá.

Tùng trên đá

Bước 8: đắp rêu

Nếu bạn không che chắn chất trồng bằng thứ gì đó có thể giữ ẩm, muck sẽ khô cứng lại và rễ không thể phát triển. Dùng rêu để tránh chuyện đó xảy ra.

Rêu cũng giữ cho chất trồng không bị sói mòn khi bạn tưới nước. Cố gắng dùng các loại rêu khác nhau, lẫn lộn cả chiều cao và màu sắc. Nếu không có nhiều loại rêu, chỉ cần một loại cao và một loại thấp cũng đủ rồi.

Trồng Rêu
Trồng Rêu

So sánh rêu thấp và rêu cao.

Dùng loại rêu thấp cho các khe cạn và trên các vị trí cao, loại cao cho các khe sâu hoặc chỗ trũng. Dĩ nhiên là bạn không muốn có một mặt phẳng đều từ đầu này qua đầu kia, một sự nhấp nhô, lồi lõm nhẹ của rêu cỏ trên bề mặt sẽ trông tự nhiên hơn nhiều.

Để giữ rêu, dùng những đoạn dây nhỏ uốn thành hình chữ U:

Giữ rêu

Tránh dùng các loại rêu có rễ dài, bởi vì chúng thích sống trên gỗ hơn là trên đất trồng.

Trong vài tuần đầu, thường xuyên phun sương lên rêu để giúp chúng phát triển.

Chăm sóc sau đó

Giữ tác phẩm trong bóng râm ít nhất 10 ngày tiếp theo. Đừng tưới nước quá nhiều ở lần đầu tiên, vì hệ rễ sẽ rất yếu (đừng để thân bị khô). Phun sương lên lá vài lần trong ngày để giúp chúng hồi phục.

Không bón phân trong vòng hai tháng. Sau đó bạn có thể bắt đầu bồi dưỡng bằng phân nước với nồng độ chỉ bằng một nửa so với hướng dẫn sử dụng. Di chuyển dần dần ra nơi có đầy nắng.

Hai mặt bên:

Trồng cây trên đá
Trồng cây trên đá

Và chính diện:

Trồng cây trên đá

Duy trì tác phẩm

Để minh họa 2 bước cuối cùng là chăm sóc và bảo dưỡng, chúng tôi sẽ sử dụng một cây khác đã bén rễ vào đá. Theo trình tự hình ảnh các bạn xem dưới đây, cây chính trong tác phẩm này – Needle juniper – tiếp tục có những thay đổi. Nó trở nên lớn hơn với tán lá rậm rạp vì vậy cần phải tỉa bớt rất nhiều để giữ hình dáng như ban đầu.

Trồng cây trên đá

Bước 9: chăm sóc và bảo dưỡng

Trồng cây trên đá có một chút khác biệt so với trồng trong chậu. Cây trên đá chỉ có một lượng nhỏ chất trồng, dẫn đến hệ rễ nhận được ít dinh dưỡng và nước hơn. Vì vậy cái cách mà bạn tưới nước và bón phân phải được chú trọng hơn bình thường.

Đừng bao giờ để chất trồng bị khô, cũng như không ngâm nước trong thời gian quá lâu. Điều này có nghĩa là bạn có thể phải tưới nước vài lần trong ngày vào mùa hè. Có thể cung cấp một môi trường ẩm ướt hơn, và lâu khô hơn bằng cách để cục đá trên một cái khay cạn đầy nước.

Do phải tưới nước cho cây trồng trên đá thường xuyên hơn so với các dạng Bonsai khác, bạn cần bón phân đều đặn hơn. Sử dụng phân nước với nồng độ chỉ bằng một nửa khuyến cáo cho mỗi tuần. Đừng bón phân ở giữa mùa hè, và không bón vào mùa đông. Bón phân khi nào phụ thuộc vào khí hậu nơi bạn sống. (Ở Vermont, mùa phát triển của cây cối rất ngắn, vì vậy chúng tôi vẫn tiếp tục bón phân vào mùa hè. Tuy nhiên chúng tôi lại dừng bón phân vào giữa tháng 8).

Chú thích bởi: Van Nguyen

Vermont là 1 tiểu bang của Mỹ, phía bắc giáp Canada. Vermon có 4 mùa rõ rệt, vì nằm xa về phía Bắc nên mùa hè rất ngắn chỉ khoảng 2 tháng 7 và 8, Thu tháng 9 đến giữa 11, và Đông từ 12 cho đến cuối giữa tháng 4. Đông thường gần hoặc dưới âm độ. Hè cao lắm cũng chỉ khoảng 250C. Thu khoảng 150c, xuân 18-200C.

Các loài cây xứ lạnh có 4 mùa, ngoài ngủ đông chúng rất mệt nhọc trong cái nóng của giữa mùa hè nên đi ngủ trưa – semi dormant – nên cũng chẳng thiết ăn gì ngoài uống. Vì môi trường chậu nóng nên các chóp rễ không phát triển trong tháng nóng, nếu bón phân có thể dẫn đến khô rễ khô cây.

Bước 10: giữ dáng

Việc quan trọng nhất là cắt tỉa, vì bạn chẳng bao giờ có ý định thay đổi tác phẩm.

Bằng cách tỉa đọt thường xuyên, bạn có thể giữ cho cây cối luôn ở trong một tỉ lệ phù hợp với đá. Làm cho mọi thành phần luôn cân đối như ban đầu. Cắt tỉa cho cây trên đá cũng giống như cái cách bạn làm với các dạng Bonsai khác, tuy nhiên bạn phải thực hiện một cách tỉ mỉ và chính xác hơn.

Khi trình diễn tác phẩm cây trên đá, bạn có thể để trên một khay cạn đổ đầy nước hoặc cát đã rửa sạch.

Tác phẩm này đã trở nên tệ hơn vì cây cối mọc um tùm. Nhiều việc cần phải thực hiện xong trước kỳ triển lãm sắp tới.

Trồng cây trên đá
Trồng cây trên đá

Hình dáng có vẻ như đã được cải thiện, nhưng vẫn còn nhiều việc phải làm.

Trồng cây trên đá
Trồng cây trên đá

Ba năm sau, nó đã đoạt giải nhất tại triển lãm Sakufu-Ten 12.

Trồng cây trên đá

LÝ THUYẾT VÀ THỰC HÀNH

Chúng tôi đánh giá cao và rất thích thú các tác phẩm cây trên đá, bởi vì nó thể hiện cho sự kết hợp tài tình giữa cây, cỏ và đá.

Có hai dạng cơ bản của cây trên đá: một là dạng rễ cây bám đá. Dạng thứ hai là khối đá ở trên mặt chất trồng, rễ cây trùm lên khối đá và ăn xuống chất trồng ở chậu bên dưới.

Ở dạng thứ hai, cây nhận nước và chất dinh dưỡng từ chất trồng trong chậu. Trong khi ở dạng thứ nhất, rễ cây sống trong vùng giới hạn bởi khối đá, nước và chất dinh dưỡng vô cùng hạn chế.

Trước khi bắt đầu một tác phẩm cây trên đá, có vài lưu ý cần phải nhớ.

Chìa khóa để thành công

Thứ nhất, đừng nghĩ rằng cây sống một mình: chìa khóa để thành công cho tác phẩm cây trên đá là sự kết hợp hoàn hảo của tất cả các thành phần.

Thứ nhì, bắt đầu bằng việc chọn cục đá chính. Cục đá nên gợi lên hình ảnh đá trong tự nhiên như là ngọn núi, vách đá, hoặc hòn đảo. Bạn sẽ muốn sử dụng các cục đá với các đặc điểm hoặc chi tiết cuốn hút, bao gồm một bề mặt gồ ghề lởm chởm với nhiều hang hốc mà bạn có thể tận dụng làm nơi trồng cây và nó sẽ mang đến những hình ảnh thú vị.

Chọn những loại đá không bị nứt toác hoặc rã ra khi phải dầm mưa hoặc nhiệt độ thay đổi trong một thời gian dài. Để ý đến màu sắc và cấu tạo của đá – nó có hài hòa với cây hay không? – cũng như là thớ đá và hướng chuyển động của vân, cả những mẫu vụn khác dính vào. Đặt cục đá sao cho thớ hoặc vân thuận theo hướng chuyển động của toàn bộ tác phẩm.

Nếu đá được lấy gần biển, đảm bảo phải ngâm nước sạch trong một thời gian đủ dài để loại bỏ hết muối.

Tìm hiểu đá

Một khi đã chọn được đá, hãy ngắm nghía nó thật kỹ càng: nhận diện những khu vực thú vị cũng như những chỗ buồn tẻ, lưu ý các vị trí có thể trồng cây.

Tiếp theo, nghĩ xem cây nào phù hợp với nó:

  • Giống loài nào là tốt nhất?
  • Hình dáng và chiều cao thích hợp?

Tương tự như khi chọn kiểu chậu và màu sắc chậu phù hợp với cây đang có, cách mà bạn chọn đá cũng như vậy.

Nói chung, đá nhẵn trơn thì sử dụng cho cây lá bản là tốt nhất. Đá thẳng và góc cạnh phù hợp với các loài lá kim.

Hướng chuyển động

Lưu ý hướng chuyển động của đá. Nó liên quan đến dòng chảy thị giác, các đặc điểm của đá sẽ dẫn dắt mắt bạn di chuyển từ điểm này qua điểm khác.

Khi đánh giá khối đá, trước tiên phải kiểm tra mặt đáy, nó phải vững chắc. Tiếp theo, có thể là một hốc đá thu hút sự chú ý, sau đó là các điểm nhô ra, và cuối cùng dòng chảy thị giác của bạn sẽ kết thúc tại điểm cao nhất trên cục đá.

Tất cả các điểm khiến bạn chú ý đều là những chỗ thú vị của cục đá: hãy chắc chắn rằng đừng để cây bao trùm hoặc che phủ những chỗ đó.

Chọn đá

Di chuyển từ chân lên đỉnh để xác định hướng chuyển động. Cây nên tuân theo hướng chuyển động này, và như vậy làm cho cả hai liên quan với nhau một cách chặt chẽ. Nếu khối đá nghiêng mình về phía trái, cây cũng nên lặp theo như vậy, hoặc là phát triển về bên trái hoặc là cành dài nhất nằm ở hướng đó.

Ba dạng phối cảnh

Một khi đã xác định được các đặc tính của đá, bạn phải quyết định loại cảnh quan tự nhiên mà bạn muốn miêu tả. Trong Bonsai chia thành 3 trường hợp:

  • Cảnh gần: khi cây lớn hơn đá.
  • Cảnh vừa: khi đá và cây cân bằng.
  • Cảnh xa: khi đá lớn hơn cây hoặc một nhóm cây.

Cảnh gần

Trong cảnh gần, cây là trọng tâm của tác phẩm còn đá chỉ phụ họa. Thường thấy là kiểu rễ trên đá (root-over-rock), khi mà các rễ nổi phát triển theo các khe đá ăn xuống chất trồng trong chậu bên dưới là điểm nhấn của tác phẩm.

Cảnh vừa

Trường hợp này, cây và đá cân bằng cả về kích thước lẫn sự chú ý. Trong khi ở cảnh gần đá chỉ là phụ kiện cho cây (không thể phủ nhận vai trò quan trọng của đá trong tác phẩm), thì ở cảnh vừa, sự cân bằng giữa đá và cây khó thực hiện và duy trì hơn. Chính vì có ảnh hưởng cân bằng, cây và đá phải duy trì các bản sắc riêng sao cho không làm mất tính tự nhiên cũng như sự hài hòa giữa các thành phần.

Cảnh xa

Trong cảnh xa, các cây nhỏ hơn đá và tác phẩm thể hiện hình ảnh ngọn núi với cây cối bao phủ. Nếu rễ mọc trên đá, bạn có thể đặt khối đá lên khay cạn chứa nước hoặc cát ướt. Điều này mang đến một không khí ẩm mát và giúp cho bạn có thêm lựa chọn trong việc thể hiện tác phẩm.

Cây trên đá

Juniperus rigida – Needle juniper.
Cao 51cm.


You can leave a response, or trackback from your own site.

Leave a Reply